www.s-gravenmoer.nl

(dit artikel werd eerder gepubliceerd in het speciale bevrijdingsnummer van "De Omroeper", Oktober 1994)

G. Verhagen Czn. is aktief lid van onze vereniging. Regelmatig speurt hij in de archieven in het gemeentehuis naar interessante historische feiten. Ook naar de oorlogsjaren en bevrijding heeft hij onderzoek gedaan.

Hier volgen zijn bevindingen:

Over de jaren 1940 - 44 zijn maar zeer summier enkele aantekeningen en notulen van raads- en B & W vergaderingen terug te vinden. Men was blijkbaar de mening toegedaan, als men niets op schrift zet, men dan ook niet aansprakelijk gesteld kon worden voor datgene wat er zich in en om het gemeentehuis afspeelde.

10 mei 1940 overviel het Duitse leger Nederland en was ons land officieel in staat van oorlog met het Hitler-Duitsland.

Op 12 mei trok het Duitse Leger (het was zondag eerste Pinksterdag) door een gedeelte van ons dorp, komende van de Kleindongenseweg, gedeelte Hoofdstraat en Wilhelminalaan, gaande in de richting van de Provincialeweg te Oosteind via Oosterhout naar Breda. Gestreden is er niet in het dorp en er waren hier geen Nederlandse militairen gelegerd. Persoonlijk kan ik mij nog heel goed herinneren, dat het een geweldige legermacht was die aan onze ogen voorbij trok. Pantservoertuigen, tanks, Artillerie met zware kanonnen, getrokken door paarden, Cavalerie (militairen te paard), Infanterie (zg. voetvolk met officieren te paard) etc. etc. Er werden toen door de bezetters meegenomen c.q. gevorderd o.a. 19 fietsen van de burgerij, vleeswaren van slagerij van Suylekom, wagens met hooi en stro van de boeren, 2 vrachtwagens van de bloemenkwekerij Van der Dussen, een motorrijwiel van timmerbedrijf L. v.d. Dussen etc. Op 13 mei werd op het gemeentehuis een raadsvergadering gehouden 's middags om 14.00 uur. Burgemeester was de heer D. Smits en wethouders de heren P. v.d. Dussen sr. en A. Borstlap en raadsleden F.M. Volk, W.Versteeg Hzn, K. van Raamsdonk, Joh. van Dalen, H.J. Begeer.

De notulen van deze vergadering vermelden o.a.: "Aangezien de toestand zich wellicht in dien geest kan ontwikkelen, dat een regelmatig contact met den Gemeenteraad bezwaarlijk is, worden het College van Burgemeester en Wethouders met algemene stemmen gemachtigd die maatregelen te nemen die zij in het belang der gemeente dienstig achten. De voorzitter hoopt dat deze beproeving die over het Nederlandsche Volk en haar regering is gekomen, uiteindelijk op rechtvaardige wijze zal worden opgelost en smeekt Gods zegen af over het behoud van het Vaderland, het Koninklijk Huis en Harer Majesteits Regering, waarmede de Raad volledig instemt".

Op 30 juli 1940 komt de Gemeenteraad weer voor een korte vergadering bijeen. Als ingekomen stukken zijn er brieven van de bezette macht waarin bevolen wordt dat de Burgerwacht dient te worden opgeheven, ook mag de klok van de N. H. Kerk niet meer geluid worden.

Verder is niets meer te vinden van vergaderingen van de Raad tijdens de oorlogsjaren. Alles wat er gedaan moest worden werd door de bezetter opgelegd en men diende deze opdrachten uit te voeren en kon of wilde men dit niet, dan was men genoodzaakt om te verdwijnen, onder te duiken. Door het ambtenarenkorps werd de administratie van het bevolkingsregister bijgehouden. Het bevolkingsregister wordt door het Verzet ontvreemd. Op 15 juli 1941 wordt op het gemeentehuis een brief ontvangen van de Procureur Generaal van de Politie namens de Rijkscommissaris van het bezette Nederlands gebied met de mededeling dat op last van de bezetter alle politieke partijen ontbonden zijn en het vermogen van die partijen diende te worden overgemaakt naar de Liquidateur de heer Müller - Lechning. Met name worden genoemd de Liberale Staatspartij, de Christelijke Historische Unie en de Anti Revolutionaire Partij.

In een brief, gedateerd 21 juli 1941 deelt het hoofd van de plaatselijke politie mede: "dat er in de gemeente geen afdeling van de Liberale Partij bestond en dat bij de C.H.U. in beslag is genomen het kassaldo groot f. 0,75, waarvan 69 cent werd overgeschreven en 6 cent voor verzendkosten in mindering is gebracht". Bij de A.R.P. waren geen gelden in beslag genomen. Ook de aanwezige bescheiden werden opgezonden. Ook de Oranje- vereniging moest geliquideerd worden en de inventaris in beslag genomen. Deze bestond uit 2 vlaggestokken, een erepoort van latwerk(geschonden: enkele oranje wimpels, een ton en een rolwagentje).

Op 29 juni 1943 wordt het bevolkingsregister weggehaald door enkele leden van de ondergrondse verzetsbeweging (zie hiervoor het gedenkboek Zeven Eeuwen 's Gravenmoer, hoofdstuk "Het Verzet", blz. 211, geschreven door de heer Koster). In december 1944 wordt het bevolkingsregister, dat goed bewaard was, weer terugontvangen. Van deze teruggave en in ontvangstneming is verder niets in het gemeentearchief te vinden.

Vooral in de zomer van 1944 werden de plaatselijke scholen nog al eens gevorderd voor legering en huisvesting van Duitse militairen. De Duitse Wehrmacht betaalde hiervoor een geringe vergoeding, zie hiervoor de afgebeelde afschriften van deze declaraties.
Bij de bevrijding in oktober 1944 zijn door oorlogshandelingen veel ruiten van woonhuizen gesneuveld. Gedurende een half uur heeft het dorp onder Engels geschutsvuur gelegen en vooral woningen aan de Hoofdstraat hadden daaronder te lijden. Maar aangezien er toen geen Duitse troepen meer in het dorp aanwezig waren, bleef de schade in het algemeen beperkt.

Daar er geen vervangend glas voor herstel van de woningen aanwezig was en ook niet bekomen kon worden, werd dit op last van het Geallieerd Militair Gezag bij de plaatselijke tuinders die de z.g. eenruiters in hun bedrijf gebruikten, gevorderd. Iedere tuinder diende ongeveer 2% van zijn glasvoorraad af te staan voor het herstel. De vergoeding die hiervoor werd betaald was f. 1,50 per stuk.
Daar de Duitse Wehrmacht grote delen van Zeeland onder water ging zetten, kwamen op 4 april 1944 42 geëvacueerde mensen die hun huis en have hiervoor moesten verlaten, naar ons dorp en werden ondergebracht bij diverse inwoners die daarvoor plaats konden inruimen. Deze eerste evacués waren o.a. de families Kleppe, v.d. Hoek, de Graaf, Priem, etc.

Volgens een opgemaakte lijst van de secretarie van de gemeente, gedateerd 27 april 1945, waren er toen totaal 230 evacués in 's Gravenmoer.
In deze lijst worden o.a. de families van Ast, Beeke, Francke, uit Ellemeet genoemd, verder Zonnemaire uit Oude Tonge en St. Maartensdijk, Jansen van Doorn uit Heteren-Randwijk, v.d. Maas uit Zierikzee, Priem uit Stavenisse, v.d. Wekke uit Nieuwerkerk etc.

Vele schippers zochten in het laatste oorlogsjaar de haven van 's Gravemoer op om betere tijden af te wachten, en dat deden ook vele individuele personen, die hier geboren waren of familie hadden. Voor de situatie in ons dorp, direct na de bevrijding verwijs ik naar een afschrift van een schrijven van het College van B en W gericht aan de Commissaris der Koningin.
Dit zijn zo gegevens en feiten die zich in het gemeente-archief bevinden en waarvan ondergetekende getracht heeft deze voor u op schrift te stellen in dit artikeltje.

G. Verhagen Czn